Tayvan’a giriş: bağlı şirket ile şube arasındaki farklar

Yabancı bir işletme Tayvan’da sürekli faaliyet yürütmek istediğinde sık incelenen biçimler Tayvan bağlı şirketi (子公司) ve yabancı bir şirketin Tayvan şubesidir. Her iki biçim Tayvan’da bir faaliyet noktası kurar, ancak sözleşmede kimin taraf olduğu, borçları kimin taşıdığı, üçüncü kişilerin koyduğu sermayenin alınıp alınamayacağı ve kârın yurt dışına aktarımında hangi usulün gerektiği bakımından ayrılır. Yalnızca kuruluş aşamasının kolaylığı karşılaştırılırsa işletme sırasında beklenmeyen sorumluluk veya vergi sorunları doğabilir; faaliyetin bütün süresi üzerinden karar verilmelidir.

Tayvan bağlı şirketi, Tayvan hukukuna göre kurulmuş bağımsız bir tüzel kişidir (法人). Yabancı bir ana şirket (母公司) ortak olabilir, ancak bağlı şirket ana şirketten ayrı bir hak sahibidir. Yabancı bir şirketin Tayvan şubesi (分公司) ise yabancı ana kuruluşun (本公司) parçasıdır ve kendi tüzel kişiliği olmayan bir faaliyet noktasıdır. Günlük dilde bazen tali kuruluş denir; bu yazıda hukuki ilişkiyi netleştirmek üzere şube terimi kullanılır.

Hangi biçimin daha uygun olduğu sektöre, yatırımcıların bileşimine, sözleşme yapısına, Tayvan’da gereken izinlere, istihdam edilen kişi sayısına, finansman biçimine, kârın kullanımına ve yurda dönüşüne, gelecekte ortak alınmasına veya kotasyona ve faaliyetin sona erme planına göre değişir. Tayvan dışında yerleşik bir ana şirket Tayvan’a giriş yaptığında yalnızca Tayvan hukuku görülmemeli; menşe ülkenin muhasebe, vergi ve yurt dışı yatırım kuralları da birlikte incelenmelidir. Kore, bu yazının ilerleyen bölümlerinde işaretlenen bir örnektir; tek menşe ülke değildir. Aşağıda bu sırayla tüzel kişilik, vergiler, sorumluluk, finansman, yatırım vergi kredisi, gelir vergisi anlaşması ve çekilme karşılaştırılır.

1. Tüzel kişilik ve koyulan sermaye yapısı

Şube yabancı şirketin parçasıdır, böylece şubenin kendisinde ortak (股東) yoktur. Bir üçüncü kişiyle Tayvan’daki faaliyet için birlikte sermaye koymak istenirse, Tayvan bağlı şirketi kurup ortak yapısını belirleme yolu incelenmelidir. Sorumluluk, oy hakkı, finansman, izinler ve vergi, koyulan sermaye ilişkisine ve faaliyet planına göre doğrulanmalıdır.

Tayvan Şirket Kanununun (公司法) 1. maddesi, bu kanuna göre örgütlenen, tescil edilen ve kurulan, kâr amacı güden tüzel kişiyi şirket olarak tanımlar. Bu kurallara göre kurulan Tayvan bağlı şirketi, yabancı ana şirketten ayrı bir Tayvan tüzel kişisidir. Bağlı şirket kendi adına büro kiralayabilir, ticari ve iş sözleşmeleri kurabilir, mal edinebilir ve bir uyuşmazlıkta taraf olabilir. Sözleşmelerden doğan alacak ve borçlar kural olarak bağlı şirkete aittir. Ana şirket yönetim politikasını saptasa veya yöneticiler atasa bile iki şirketin tüzel kişiliği bu yüzden birleşmez.

Bağlı şirkete uygulanan sorumluluk kapsamı, gerçekten seçilen şirket biçimine ve davranışa göre değerlendirilir. Limited şirket (有限公司) ortakları, Şirket Kanununun 99. maddesinin 1. fıkrasına göre kural olarak şirkete karşı koyulan sermaye tutarıyla sınırlı sorumludur. 99. maddenin 2. fıkrası ise bir istisna öngörür: ortaklar tüzel kişiliği kötüye kullanır, şirket belirli borçları ödemekte zorlanır ve kötüye kullanma ağırsa, gereken ölçüde sorumlu olabilirler. Ayrı olarak bir ortak veya ana şirket kefalet vermiş veya haksız fiile doğrudan katılmışsa, bundan doğan sorumluluk da incelenmelidir. Sınırlı sorumluluk ilkesi (有限責任) bu yüzden önemli bir başlangıçtır, ancak her durumda sorumluluğun koyulan tutarda bittiği kesin değildir.

Yabancı bir şirket kendi adına Tayvan’da faaliyet yürütmek isterse, Şirket Kanununun (公司法) şubeye ilişkin kurallarını izlemelidir. Şirket Kanununun 371. maddesine göre yabancı bir şirket, şubeyi tescil etmeden yabancı şirket adına Tayvan’da faaliyet yürütemez. 372. maddeye göre yabancı şirket, Tayvan şubesinin işletmesine özgülenmiş fonları ayırmalı ve Tayvan’da bir sorumlu (負責人) atamalıdır. Bu fonlar, Tayvan’daki faaliyet için ana kuruluşun fonlarıdır, şubenin hissesi veya payı değildir. Sorumlunun atanması, şubeyi bağımsız şirkete çeviren bir usul değil, yabancı şirketin işini Tayvan’da yürütmeyi ve sorumluluk ilişkisini netleştirmeyi sağlayan bir düzendir.

Bir üçüncü kişiyle Tayvan’daki faaliyeti birlikte yürütmek planlanıyorsa, yalnızca koyulan payın saptanması yetmez. Oy hakkı, yöneticilerin atanması, önemli işlerde rıza hakları, ek koyulan sermaye, fon eksikliğinde önlemler, fikri mülkiyetin kullanımı, kârın paylaşımı, rekabet kısıtları, pay devri, tıkanma ve faaliyetin sona ermesi birlikte saptanmalıdır. Tayvan bağlı şirketine ortak koyulan sermaye yolunun üstünlüğü, bu ilişkilerin şirketin ortak yapısı içinde düzenlenebilmesidir. Ancak belirli bir proje için sözleşmeye bağlı ortak faaliyet veya ayrı bir özel amaçlı yapı gibi başka hukuka uygun yollar da olabilir; bağlı şirketin her ortak faaliyetin tek çözümü olduğu sonucu çıkarılmamalıdır.

Şube biçiminde şubenin işletmesinin nihai hukuki kişisi yabancı şirkettir. Ana kuruluş, Tayvan’daki sorumlunun kurabileceği sözleşmelerin çevresini, banka yetkilerini, personel yetkilerini, rapor sistemini, bütçe onayını ve iç denetimi somut saptamalıdır. Tersine bağlı şirket seçilirse esas sözleşme ve organlar, ortaklar arasındaki yetki paylaşımı ile bağlı şirket ve ana şirket arasındaki hizmet, borç ve lisans sözleşmeleri ayrı belgelenmelidir. Unvandan daha esaslı olan, gerçek yetkilerin ve işlem akışının hukuki yapıya uyup uymadığıdır.

İzinler de yalnızca tüzel kişilikten sonuçlandırılamaz. Sektör kuralları başvuran tarafı, asgari sermayeyi, meslek personelini, yeri, yabancı yatırım incelemesini veya sorumlunun niteliğini ayrı saptayabilir. Bağlı şirket veya şube tescilinin mümkün olması, belirli bir düzenlenmiş faaliyetin yürütülebileceğiyle aynı şey değildir. Öngörülen faaliyetler ayrılmalı; her iznin sözleşme tarafı ve sahibi önce doğrulanmalıdır.

2. Vergi ve kârın aktarımı

Bağlı şirket ve şube kural olarak %5 satış vergisine ve %20 kâr amaçlı işletme gelir vergisine bağlıdır. Tayvan bağlı şirketi yurt dışındaki ana şirkete temettü dağıttığında Tayvan iç hukukuna göre kaynakta kesinti oranı %21’dir; Tayvan–Kore gelir vergisi anlaşmasının uygulama koşulları sağlanmışsa azami oran %10’dur. Yabancı bir şirketin Tayvan şubesinin vergi sonrası kârı ana kuruluşa aktarması temettü değildir, böylece kural olarak ek kaynakta kesinti yoktur. Merkezi Tayvan dışında olan kâr amaçlı işletmeler, dağıtılmamış kâr üzerindeki %5 ek verginin beyan konusundan dışlanır.

Satış vergisi (營業稅), Tayvan’da mal teslimi veya hizmet sunumu üzerindeki dolaylı bir vergidir. Genel oran %5’tir; beyan kural olarak 2 aylık bir vergilendirme dönemi üzerinden yapılır. Sıfır oran, bağışıklık, özel oran veya indirilecek verginin düşülebilirliği işlemin niteliğine göre değişebilir. Bağlı şirket ve şube Tayvan’da vergilendirilebilir faaliyet yürütürse satış vergisi yükümlülüğü incelenmelidir; yalnızca %5 sayısı her işletmenin fiilen ödediği verginin aynı olduğu sonucunu vermez.

Kâr amaçlı işletme gelir vergisi (營利事業所得稅), işletmenin vergilendirilebilir gelirine (課稅所得) göre hesaplanır. Vergilendirilebilir gelir yasal eşik tutarını aşarsa genel oran %20’dir. Ciroyu hemen %20 ile çarpan bir vergi değildir; gelirlerin doğrulanması, giderlerin kabulü, amortisman, zarar mahsubu, vergi kredileri ve transfer fiyatı ayarları matrahı ve gerçek vergiyi değiştirir. Ciro ve oran aynı olsa bile sözleşme yapısı ve maliyet tahsisi ayrılırsa bağlı şirket ile şubenin beyan sonuçları sapabilir.

Tayvan bağlı şirketi vergi sonrası kârı yurt dışındaki ana şirkete temettü olarak dağıttığında bağlı şirket ve ortak ayrı hukuki kişilerdir. Tayvan iç hukukuna göre yurt dışındaki ortağa ödenen temettüde kaynakta kesinti oranı %21’dir. Ana şirket Kore yerleşiği ise, Tayvan–Kore gelir vergisi anlaşmasının alanına girer ve temettünün gerçek lehdarı (受益所有人) ise ve diğer uygulama koşullarını karşılarsa, anlaşmanın öngördüğü %10 azami oran incelenebilir. Anlaşma oranı, alanın Kore’de bulunmasıyla kendiliğinden uygulanmaz. Yerleşik belgesi (居住者證明), gerçek lehdarın değerlendirilmesi, ödeme ve beyan anı ile gereken başvuru veya iade usulü, en güncel uygulamaya göre doğrulanmalıdır.

Yabancı bir şirketin Tayvan şubesinde doğan kâr, ayrı bir şirketin kazanıp ortaklara paylaştığı kâr değil, yabancı ana kuruluşa düşen kârın bir kısmıdır. Böylece Tayvan’da kâr amaçlı işletme gelir vergisi beyan edilip ödendikten sonra vergi sonrası şube kârının ana kuruluşa aktarılması temettüden (股利) ayrılır; şube aşamasında kural olarak temettüye ek kesinti yoktur. Bu, şube ile ana kuruluş arasındaki her ödemenin her zaman aynı işlemi gördüğü anlamına gelmez. Faiz, gayri maddi hak bedeli, hizmet karşılıkları, varlık bedelleri veya bir üçüncü kişiye ödemeler karışmışsa, her ödemenin özü ve kesinti yükümlülüğü ayrı değerlendirilmelidir.

Dağıtılmamış kâr ek vergisi (未分配盈餘加徵稅額) de hukuki yapı ayırt edilerek görülmelidir. Tayvan bağlı şirketi kâr yedeği ayırırsa, Gelir Vergisi Kanununun (所得稅法) 66-9. maddesindeki %5 ek vergi devreye girebilir. Tayvan Maliye Bakanlığının (財政部) açıklamasına göre merkezi Tayvan dışında olan kâr amaçlı işletmeler, anılan dağıtılmamış kâr beyanından dışlanır. Bu, şubenin Tayvan faaliyetinin vergilendirilmediği anlamına da, ana kuruluşa aktarımlara bağlı bütün kanıt yükümlülüklerinin kalktığı anlamına da gelmez.

Biçimler karşılaştırılırken kârın oluşma ve kullanılma süreci incelenmeli, yalnızca oran tablosu değil. Bağlı şirket kendi defterlerinde vergilendirilebilir geliri, giderleri, zararları, yedek ayrılmasını ve dağıtılabilir tutarı hesaplar. Sonuç, Tayvan’da yeniden yatırım için fon gerekip gerekmediğine, dağıtım anına ve ortak borçları veya gayri maddi hak bedellerinin varlığına göre değişebilir. Şube, Tayvan’daki işletmeye tahsis edilebilir gelir ve giderleri ayırmalı ve ana kuruluşun ortak giderlerinin paylaşım dayanağını hazırlamalıdır. Ana kuruluş ile şube arasındaki iç işlemlerin muhasebe sunumu ve vergi tahsisi de incelenmelidir.

Transfer fiyatı ilkeleri (移轉訂價), bağlı şirket ile ana şirket arasındaki işlemlere ve şube ile ana kuruluş arasındaki gider paylaşımına uygulanabilir. Sözleşme, fatura, hesap dayanağı, personelin gerçek işi, varlıkların kullanımı ve fon hareketi örtüşmelidir. Ana kuruluş ödedi diye bütün giderler Tayvan şubesinin düşülebilir gideri sayılmaz; grup içi bir sözleşmede bir tutar yazıyor diye bağlı şirketin gideri de hemen kabul edilmez. İşlemin niteliğini ve emsallere uygun fiyatı destekleyen belgeler saklanmalıdır.

Kore tarafında yabancı vergi kredisi (外國稅額扣抵), yurt dışındaki bağlı şirketlerin temettüsü, şubenin gelir ve zararları, konsolide veya ayrı muhasebe işlemi ile döviz beyanları birlikte doğrulanmalıdır. Tayvan şubesinin başlangıç zararlarının ana kuruluşla hangi ilişkide işlendiği, Kore vergi hukukuna ve muhasebe kurallarına göre değişebilir. Bu yüzden şubenin seçilmesinin Kore ana şirketinin vergi yükünü azalttığı önceden sonuçlandırılamaz. Tayvan’daki vergi ile Kore’deki son yük, nakit yurda dönüş anı ve belgelerin maliyeti aynı bir hesap tablosunda (計算表) karşılaştırılmalıdır.

3. Borçlar ve hukuki sorumluluk

Şube, yabancı şirketten ayrı bir tüzel kişi değildir, böylece Tayvan şubesinin borçları yabancı şirketin borçlarıdır. Şube sorumlusunun yabancı şirket adına hukuka uygun kurduğu kira, satış, hizmet, iş veya borç sözleşmelerinden doğan yükümlülükler kural olarak yabancı ana kuruluşa aittir. Tayvan’daki işletmeden zarar doğsa veya borçlar yalnızca şubenin malvarlığıyla ödenmesi zor olsa bile, tüzel kişi olarak yabancı şirketin sorumluluğu şubeye ayrılan fonlarla sınırlı değildir.

Tayvan bağlı şirketi ayrı bir tüzel kişidir, böylece kurduğu sözleşmeler ve üstlendiği borçlar kural olarak bağlı şirkete aittir. Limited şirket ortakları, Şirket Kanununun 99. maddesindeki ilkeye göre koyulan tutar sınırında sorumludur; anonim şirket (股份有限公司) ortakları, uygulanan şirket biçiminin kurallarına göre taahhüt edilen hisseler ölçüsünde sorumludur. Bu fark, yüksek riskli faaliyet, uzun süreli sözleşmeler ve çok sayıda çalışan veya tüketiciyle karşılaşılan faaliyetlerde önemli bir inceleme noktası olabilir.

Bağlı şirket kurulması yine de ana şirketin bütün risklerini kesmez. Banka veya kiraya veren ana şirketin kefaletini isterse, ana şirket kefalet sözleşmesine göre sorumlu olabilir. Ana şirket bağlı şirketin sözleşmesini doğrudan üstlenirse veya ortak taraf olarak imzalarsa aynıdır. Şirket malvarlığı ile ortağın malvarlığı ayırt edilmezse, veya tüzel kişilik alacaklılara zarar vermek amacıyla kötüye kullanılırsa, Şirket Kanununun istisnası devreye girebilir. Sorumluluğun sınırı yalnızca tescil biçiminden değil, gerçek karardan ve fon yönetiminden de etkilenir.

Yöneticilerin, işletme sorumlusunun (經理人) ve Tayvan’daki sorumlunun yükümlülükleri ayrı görülmelidir. Failin kendisinin sorumlu olduğu haller — kast veya ihmal ile haksız fiil, kanun ihlali, yanlış beyan, güvenlik yönetiminin yerine getirilmemesi — yalnızca şirket biçimiyle çözülmez. İş ilişkileri, kaynakta kesinti ve vergi beyanı, kişisel veriler, tüketici koruması, çevre ve ürün kuralları ile sektöre özgü izin yükümlülükleri, her kanunun kimi sorumlu tuttuğunu ve öngördüğü yaptırımı izler. Grup şirketleri işin yürütülmesini paylaşırsa, kimin hangi yükümlülüğü gerçekten üstlendiği belgeler ve işletme örtüşmelidir.

Sözleşme aşamasında sorumluluk sınırı, tazminat, kefalet, teminatlar, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm hükümleri faaliyetin riskine göre düzenlenmelidir. Sigortayla aktarılabilecek riskler ile iç denetimle önlenmesi gerekenler ayırt edilmelidir. Mühür ve elektronik imza yetkileri, gider onayı, müşteri tanıma, verginin hesabı ve beyanı, denetim merciine bildirim ve kaza halinde bildirim sistemi netleşirse, örgüt biçiminin sunduğu hukuki ayrım gerçek işletmede de korunabilir.

Sorumluluk karşılaştırması sonunda “bağlı şirket güvenli, şube tehlikelidir” cümlesiyle kapatılamaz. Şubede yapı açıktır: yabancı şirket doğrudan sorumludur; bağlı şirkette başlangıç, bağımsız tüzel kişi ve ortakların sınırlı sorumluluğu ilkesidir. Bunun üzerine kefalet, haksız fiil, tüzel kişiliğin kötüye kullanılması, düzenleyici sorumluluk ve grup sözleşmeleri bindirilerek gerçek maruziyet ve denetim araçları değerlendirilmelidir.

4. Finansman ve Tayvan’da kotasyon

Şube bağımsız bir ihraç şirketi (發行公司) değildir ve Tayvan’da kotasyon (上市) konusu olamaz. Bağlı şirket kotasyona girmek isterse Şirket Kanunu ve borsanın saptadığı koşulları karşılamalıdır. Vergi avantajları yalnızca örgüt biçimine göre tek biçimde saptanmaz. Sanayi Yeniliği Yasasının 10-1. maddesindeki yatırım vergi kredisi için hedef yatırım, başvuru süresi, mahsup biçimi, birlikte uygulama sınırı ve vergi tavanı tek tek doğrulanmalıdır.

Şubenin kendi hissesi veya payı yoktur, böylece bunları bir üçüncü kişiye ihraç ederek şubenin ortağı yapamaz. Tayvan’daki işletme için gereken fonlar, ana kuruluşun ayırdığı fonlardan, ana kuruluşun desteğinden veya hukuka uygun bir borçtan sağlanabilir. Pay ihraç edilememesi, her finansman biçiminin imkânsız olduğu anlamına genişletilmemelidir. Borç imkânı, teminatlar, ana kuruluşun kefaleti, banka incelemesi ve döviz belgeleri her somut işlem için doğrulanmalıdır.

Tayvan bağlı şirketi, seçilen şirket biçimine ve yasal usule göre hisse ihracı veya koyulan sermayenin artırılması yapılarını kullanabilir. Yerel ortaklar ortak olarak alınabilir, sonraki yatırımcıların hakları veya sınıf hisselerinin koşulları düzenlenebilir ve organlar ile personel için pay karşılığı incelenebilir. Yatırımın dönüşü için pay devri, birleşme veya bölünme gibi yeniden örgütlenme ve stratejik yatırımın alınması uzun vadeli plana giriyorsa, bağlı şirketin bağımsız tüzel kişiliği bu plana uyabilir. Her araç yine de Şirket Kanununun, yatırım kurallarının, esas sözleşmenin ve ortaklar sözleşmesinin sınırlarına bağlıdır.

Tayvan’da kotasyon, şube ile bağlı şirket arasındaki yapı farkının açık göründüğü bir alandır. Yabancı bir şirketin Tayvan şubesi bağımsız bir ihraç şirketi değildir ve kendi hissesi yoktur, böylece şubenin kendisi Tayvan menkul kıymetler piyasasının kotasyon konusu olamaz. Yabancı şirketin ana kuruluş olarak kotasyon imkânı ile Tayvan şubesinin kendisinin kotasyon imkânı ayrı sorulardır.

Yalnızca bir Tayvan bağlı şirketinin varlığı da kotasyona elverişliliği kendiliğinden kurmaz. Kotasyon öngörülüyorsa önce kotasyona elverişli bir ihraç şirketi biçimi gerekir ve Tayvan Borsasının ilgili piyasa ölçütü karşılanmalıdır. Kuruluştan beri süre, sermaye, kârlılık, hisselerin dağılması, şirket yönetimi, iç denetim, muhasebe denetimi ve kamuya bilgi ile uygulanacak bütün koşullar hazırlanmalıdır. Sektör veya yabancı yatırım kısıtları, grubun yeniden örgütlenmesi ve ortak çevresi kotasyon planını etkileyebilir.

Bu yüzden yalnızca bugünkü işletme fonu ihtiyacı değil, gelecekteki fon kaynakları ve yurda dönüş yolları da zaman sırasına göre çizilmelidir. Ana kuruluşun bütünü sağlayıp sağlamayacağı, Tayvan’dan veya 3. ülkeden yatırımcı alınıp alınmayacağı, banka borcu ve teminatların gerekip gerekmediği, organlar ve personele pay karşılığı verilip verilmeyeceği ve ileride pay devri veya kotasyonun planlanıp planlanmayacağı, uygun yapıyı daha net kılar. Kısa vadeli girişe uygun yapı ile uzun vadeli sermaye piyasası planına uygun yapı sapabilir.

5. Yatırım vergi kredisi

Vergi avantajları, Tayvan bağlı şirketi veya şube örgüt adıyla tek biçimde saptanmaz. Yükümlünün niteliği, yatırımın gerçek içeriği, tutar, varlıkların durumu ve kullanım amacı, yatırım anı, başvuru süresi, onay usulü, mahsup biçimi ve diğer avantajlarla birlikte kullanma sınırı, hepsi doğrulanmalıdır. Vergi kredisi, vergilendirilebilir gelirin hesabından ayırt edilmelidir; gider tutarının tamamını ödenecek vergiden hemen düşen bir rejim olarak anlaşılmamalıdır.

Yürürlükteki Sanayi Yeniliği Yasasının (產業創新條例) 10-1. maddesi, 1 Ocak 2025’ten 31 Aralık 2029’a kadar belirli yatırımları hedefler. Aynı vergilendirme yılında en az TWD 1.000.000 (新臺幣) ve en çok TWD 2.000.000.000 yatırım yapan şirketler veya komandit şirketler (有限合夥), yasal koşullar ve onay usulü altında uygulamayı inceleyebilir. Yatırımcı hedef varlığı kendi kullanımı için edinmelidir; yeni olma niteliği ve gerçek kullanım da doğrulanmalıdır.

Hedef alanlar yeni akıllı makineler, 5G sistemleri, siber güvenlik ürünleri veya hizmetleri, yapay zekâ ürünleri veya hizmetleri ile enerji tasarrufu ve karbon azaltımına bağlı malzeme, yazılım, teknik veya teknik hizmetlerdir. Alanın adına uyuyor görünmesi, kendiliğinden onay anlamına gelmez. Sözleşme, vergi belgeleri, ödeme belgeleri, varlıkların durumu, teknik içerik, kullanım planı ve başvuru dosyası, yasal çerçeveye ve usule uyup uymadığı bakımından tek tek doğrulanmalıdır.

Kanunun saptadığı seçim biçimine göre, ilgili yılın yatırım tutarının en çok %5’i o dönemin kâr amaçlı işletme gelir vergisinden mahsup edilebilir, veya yatırım tutarının en çok %3’ü 3 yıl boyunca her yıl mahsup edilebilir. 10-1. maddeye göre yıllık mahsup tutarı, ilgili yılın kâr amaçlı işletme gelir vergisinin %30’u ile sınırlıdır. Aynı yılda diğer yatırım vergi kredileriyle birlikte uygulanırsa toplam tavan ve birlikte uygulama sınırı da ayrı doğrulanmalıdır. “%30” ifadesi, araştırma ve geliştirme giderlerinin %30’unun kendiliğinden iade edildiği anlamına gelmez.

Araştırma ve geliştirme faaliyetlerine ilişkin ayrı bir rejim, Sanayi Yeniliği Yasasının 10. maddesi gibi başka kuralların konusu olabilir. 10. maddedeki araştırma ve geliştirmeye ilişkin kredi ile 10-1. maddedeki belirli ekipman ve teknik yatırımlarına ilişkin kredi karıştırılırsa, hedef giderler, başvuru anı ve tavan yanlış değerlendirilebilir. Yatırımdan önce işletme, hangi kuralı uygulamak istediğini, başvuru kurumunun ve takviminin ne olduğunu ve diğer yardımlar veya kredilerle birlikte kullanılıp kullanılamayacağını ayrı incelemelidir.

Şubenin başvurup başvuramayacağı veya bağlı şirketin koşulları karşılayıp karşılamadığı, uygulanacak kuralın saptadığı başvuran tarafa ve gerçek yatırım ilişkisine göre değerlendirilir. Yalnızca bağlı şirket statüsü bir avantaj sağlamaz ve yalnızca şube statüsü bütün vergi desteğinden dışlandığı sonucunu vermez. Yatırım sözleşmesi imzalandıktan ve varlıklar edinildikten sonra yapı ayarlanmaya çalışılırsa başvuru süresi veya kanıt koşulları kaçırılabilir; yatırımın planlanması aşamasında doğrulama daha güvenlidir.

6. Tayvan–Kore gelir vergisi anlaşması ve işyeri (常設機構)

Tayvan–Kore gelir vergisi anlaşması 17 Kasım 2021’de imzalanmış, 27 Aralık 2023’te yürürlüğe girmiş ve 1 Ocak 2024’ten itibaren uygulanır. Anlaşma iki bölge yerleşiklerinin çifte vergilendirmesini düzenler, ancak bütün Tayvan kaynaklı gelirleri kendiliğinden bağışık tutan bir kural değildir. Gelir türü, gerçek lehdar, yerleşik statüsü, işyeri ile gerçek bağ ve iç usuller her biri doğrulanmalıdır.

Anlaşmanın temettü, faiz ve gayri maddi hak bedelleri için azami oranları her birinde %10’dur. Bu oranı uygulamak için alan, anlaşmaya göre diğer bölgenin yerleşiği ve o gelirin gerçek lehdarı olmak gibi sözleşme koşullarını karşılamalıdır. Tayvan’da istenen yerleşik belgesi ile başvuru, beyan veya iade usulü de tamamlanmalıdır. İşlemler arasında bir aracı şirket (導管公司) varsa, veya gelir Tayvan’daki bir işyeriyle gerçekten bağlıysa, ayrı bir çözümleme gerekebilir.

İşletme kârları, bir bölgenin işletmesi diğer bölgede anlaşma anlamında işyeri (常設機構) bulundurmazsa kural olarak diğer bölgede vergiden bağışıktır. Tersine işyeri varsa, ona tahsis edilebilir kârlar diğer bölgede vergilendirilebilir. Böylece işletme kârları hükmü incelenirken önce Tayvan’da yürütülen faaliyetin işyeri oluşturup oluşturmadığı görülmeli, sonra hangi gelir ve giderlerin ona tahsis edildiği hesaplanmalıdır.

İşyeri, faaliyetin yürütüldüğü belirli bir yeri kapsayabilir. Faaliyet yönetim yeri, şube veya büro gibi sabit tesisler üzerinden yürütülürse, yerin kullanım süresi, işletmenin tasarruf yetkisi ve yürütülen iş incelenmelidir. Tayvan’da resmi olarak şube tescil etmiş yabancı bir şirketin faaliyet noktası, kural olarak Tayvan’daki sabit tesis işyerine girer; şubenin Tayvan işletme kârı hemen bağışık sayılmamalıdır.

Sabit tesisin yanında anlaşma çeşitli işyeri türleri öngörür. Şantiye, inşaat, montaj veya kurulum işleri veya bağlı gözetim 6 ayı aşarsa şantiye işyeri devreye girebilir. İşletme çalışanlar veya başka personel üzerinden herhangi bir 12 aylık dönemde toplamda 183 günden fazla hizmet sunarsa hizmet işyeri doğabilir. İşletme adına sözleşmeleri yinelenerek kurma yetkisini kullanan bir temsilcinin faaliyeti de temsilci işyerine girebilir.

Her ölçüt ayrı bir faaliyet türünü işler. Hizmet sunum günlerinin 183 gün veya daha az olması, yönetim yeri veya büro gibi bir sabit tesisin olmadığı sonucunu vermez; işlerin süresinin 6 ay veya daha az olması da temsilci işyeri imkânını ortadan kaldırmaz. Yer, süre, personel, müzakere ve sözleşme kurma yetkisi, stoklar veya ekipmanlar ile müşteri gibi karşı tarafa görünen işletme biçimi, hepsi doğrulanmalıdır.

Bağlı şirket ile işyeri de aynı kavram değildir. Tayvan bağlı şirketi ayrı bir tüzel kişidir; yabancı bir ana şirketin bağlı şirketi olunması tek başına onu ana şirketin Tayvan’daki işyeri yapmaz. Ancak somut olgular varsa — örneğin bağlı şirket ana şirket adına sözleşmeleri yinelenerek kuruyorsa, veya ana şirket kendi faaliyetini bağlı şirketin yerinde yürütüyorsa — ayrı inceleme gerekir. Tüzel kişi tescili ile anlaşmaya göre vergilendirme bağı, her biri kendi koşullarına göre değerlendirilir.

Anlaşmanın uygulanışını hazırlamak için yalnızca sözleşme ve fatura değil, işin gerçek yürütülmesine ilişkin belgeler de aranmalıdır. Personelin Tayvan’daki bulunma günlerinin, yerin kullanımının, kararın, sözleşmenin müzakeresi ve imzasının, maliyetlerin üstlenilmesinin, hizmet sonuçlarının ve fon akışının kaydı, işyerini ve kâr tahsisini değerlendirmeye yardımcı olur. Sözleşme kolaylığı ileri sürülürken iç beyan usulleri veya transfer fiyatı belgelerinin atlanmaması için iki bölgenin beyan takvimleri birlikte yönetilmelidir.

7. Hangi biçim seçilmeli

Bağlı şirket ile şubeden hiçbiri her Tayvan girişinde üstün değildir. Faaliyet bağımsız bir Tayvan tüzel kişisi ve yerel ortak yapısı gerektiriyorsa bağlı şirket uyabilir; yabancı şirket Tayvan’daki faaliyeti doğrudan yürütüp ana kuruluşun denetimini korumak istiyorsa şube yapısı uyabilir. Kuruluşun mümkün olduğu değerlendirmesi ile işletme, vergi ve çekilme de düşünüldüğünde yapının verimli olduğu değerlendirmesi yine de ayırt edilmelidir.

Seçmeden önce aşağıdaki noktaların yazıyla sıralanıp karşılaştırılması önerilir.

• Sermayeyi kimin koyduğu ve oy hakkı ile önemli işleri karar yetkisinin nasıl paylaşıldığı.
• Yabancı ana kuruluşun veya ana şirketin sözleşmeye ve kanuna göre hangi sorumluluk kapsamını üstlendiği.
• Müşteri sözleşmelerinin, istihdamın, fikri mülkiyetin, yerin ve izinlerin hangi tarafa tahsis edildiği.
• Cironun ve giderlerin nerede doğrulandığı ve yedek ayrılmasının, temettünün veya ana kuruluşa aktarımın nasıl yapıldığı.
• Yatırım onayının, banka hesabının, fonların girişinin ve döviz ile aktarım belgelerinin nasıl hazırlandığı.
• Defterlerin, denetimin, transfer fiyatı belgelerinin ve Kore tarafındaki beyanın ve yabancı vergi kredisinin nasıl yönetildiği.
• Sermaye artırımı, yerel ortak, pay karşılığı, kotasyon, birleşme ve yeniden örgütlenme ile pay devrinin öngörülüp öngörülmediği.
• Faaliyet sona ererken sözleşmelerin bitirilmesini, iş ilişkilerini, vergi beyanını, varlık devrini ve çekilme usulünü kimin yürüteceği.

Tayvan’a girişin başında beklenen ciro zayıf ve personel ile sözleşme sayısı yüksek olmasa bile gelecekteki planlar da yansımalıdır. Kısa vadeli bir pazar doğrulamasından sonra çekilme imkânı, uzun vadeli yatırım ve yerel ortak alınması, düzenlenmiş bir faaliyete genişleme ve ana kuruluşun kefalet vermesi, senaryolara göre karşılaştırılabilir. Her senaryo için gereken fonların, vergi sonrası nakitin, sorumluluk maruziyetinin ve belge ile beyan maliyetinin bir tablosu kurulursa, biçimin adından doğan önyargılar azaltılabilir.

İşletme sırasında yapının değiştirilmesi imkânı da incelenmelidir. Şubenin faaliyetinin yeni bir bağlı şirkete aktarılması veya bağlı şirketin varlıklarının gruptaki başka bir şirkete devri, karşı tarafın rızasını, iş ilişkilerini, izinleri, varlık devrini ve vergi ile döviz usullerini beraberinde getirebilir. İlk seçilen biçimin ileride yalnızca ad değişikliğiyle değiştirilebileceği varsayılmamalıdır. Dönüşüm imkânı dikkate alınırsa, başlıca sözleşmelerin devir hükümlerinden ve fikri mülkiyet kullanım haklarından başlanması önerilir.

Çekilme usulleri de ayrılır. Yabancı bir şirketin şubesi Tayvan’daki işletmeyi durdurmak isterse, Şirket Kanununun 378. maddesine göre şube tescilinin silinmesi (廢止分公司登記) için başvurulmalıdır. Silme başvurusundan önce doğan borçlar, vergi, iş, sözleşme ve düzenleyici yükümlülükler yine de yalnızca başvurunun varlığıyla kalkmaz. Ortaklarla hesaplaşma, iş ilişkilerinin sona ermesi, alacakların tahsili, varlık devri, vergi beyanı ve banka hesaplarının düzene konması uygun sırada yürütülmelidir.

Şirket Kanununun 379. maddesine göre şube tescilinin silinmesi, alacaklıların haklarını ve yabancı şirketin yükümlülüklerini etkilemez. Alacaklılar silmeden önceki işletmeden doğan hakları kullanmayı sürdürebilir ve yabancı şirket yükümlülükleri üstlenir. Bu yüzden şube kayıttan silindi diye geçmiş sorumluluğun kapandığı değerlendirilmemelidir. Uyuşmazlık potansiyeli taşıyan sözleşmeler ve kefaletler, olası bir vergi denetiminin süresi ve dosyaların saklama yükümlülükleri doğrulanmalıdır.

Yabancı bir şirketin bütün Tayvan şubeleri silinirse, Şirket Kanununun 380. maddesine göre Tayvan’daki işletmeden ve şubelerden doğan hak ve yükümlülükler tasfiye edilmelidir. Tasfiyeden (清算) sonra ödenmemiş borçlar yabancı şirketin üzerinde kalır. Yabancı ana kuruluş ile şubenin aynı hukuki kişi olduğu ilkesi yalnızca girişte değil, çekilmede de işler. Tasfiye memurunun (清算人) atanması, alacaklılara bildirim, beyan ve kalan fonların işlenmesi en güncel usule uyarlanmalıdır.

Tayvan bağlı şirketi bağımsız bir tüzel kişidir ve yabancı şube tescilinin silinmesini değil, Şirket Kanununa göre feshi (解散) ve tasfiyeyi izler. Ortaklar kararı, tasfiye memuru, alacak ve borçların düzene konması, vergi beyanı ve kalan malvarlığının paylaşımı, bağlı şirkete uygulanan usule göre izlenmelidir. Ana şirket Tayvan’dan çekilmeye karar verse bile fonlar, bağlı şirketin tüzel kişiliği ve alacaklılarla ilişkiler yok sayılarak hemen yurda döndürülemez. İki biçimin kapanış usulleri ve iş yükü aynı sayılmamalıdır.

Son seçim, Tayvan’da ve ana kuruluşun yerindeki uzmanların aynı olguları paylaşarak incelemesiyle daha güvenlidir. Faaliyet planı, örgüt şeması, yatırımcılar, beklenen sözleşmeler, fon akışı, personel dağılımı ve çekilme senaryosu sunulursa hukuki, mali, muhasebe ve döviz soruları birbirine bağlanarak doğrulanabilir. Kuruluştan sonra gerçek işletmenin seçilen yapıdan sapıp sapmadığı dönemsel doğrulanmalıdır.

Resmi kaynaklar

• Tayvan Adalet Bakanlığı kural veritabanı — Şirket Kanunu
• Tayvan Adalet Bakanlığı kural veritabanı — Yerleşik olmayana ödenen temettüde kaynakta kesinti oranına ilişkin kural (antlaşmadaki %10 azami oran bu bağlantının hükmü değildir)
• Tayvan Adalet Bakanlığı kural veritabanı — Gelir Vergisi Kanunu
• Tayvan Maliye Bakanlığı — yurt dışındaki ortaklara ödenen temettüde kaynakta kesintiye ilişkin açıklama
• Tayvan Maliye Bakanlığı — yabancı bir şirketin şube kârına ilişkin yorum
• Tayvan Maliye Bakanlığı — dağıtılmamış kâr beyanından dışlanmaya ilişkin açıklama
• Tayvan Maliye Bakanlığı — Tayvan–Kore gelir vergisi anlaşmasına ilişkin açıklama
• Tayvan Adalet Bakanlığı kural veritabanı — Sanayi Yeniliği Yasasının 10-1. maddesi
• Tayvan Borsası (Taiwan Stock Exchange) — kabul ölçütleri
• Tayvan yatırım portalı (Invest Taiwan) — yabancı bir şirketin şubesinin yatırım ve tescil usulü

İlgili rehberler

• Hangi işleri yürütürüz
• Tayvan’da şirket kuruluşunun temelleri
• İletişim

---

Bu yazı, Tayvan bağlı şirketi ile yabancı bir şirketin şubesi arasındaki genel farklar hakkında eğitim amacıyla bilgi malzemesidir; somut bir dosya için hukuki veya mali görüş değildir ve belirli bir sonuç vaat etmez. Uygulanacak kurallar ve vergi işlemi yatırımcının ve ana kuruluşun yerine, faaliyetin içeriğine, işlemlere ve fon akışına, anlaşma koşullarına ve yetkili merciin en güncel uygulamasına göre değişebilir; bir kuruluş, yatırım, sözleşme, temettü veya aktarım yürütülmeden önce en güncel resmi kaynaklar ve dosyanın kendi olguları doğrulanmalıdır.

Avukat Wei Tseng (曾雋崴)